Արտաշես Քալանթարյան - Իսկ դու որտե՞ղ էիք

• -Բա քո տարիքին դեղ կխմե՞ն,- ասաց բարկացած:
  - Բա ի՞նչ անեմ, գլուխս մեկ-մեկ ցավում է,- զարմացավ լրագրողը:
  - Հետո ինչ, թող ցավա: Թող ցավա, իսկ դու նստիր ու մտածիր, թե ինչից է, որ քո ջահել, առողջ գլուխը ցավում է: Թե էդ ինչն է ցավեցնում, ասում է թե իմացիր՝ քո մարմնի մեջ մի բան պակաս է, իր տեղում չէ, իսկ դու փայտով խբում ես գլխիդ, թե սուս մնա, քո գործը չէ: Եղա՞վ:
  Զավեն Շարաֆյանը ծիծաղեց: Երևի ճիշտ է ասում այս ծերուկը, հաստատ ճիշտ է ասում:
  - Էդ փողերը, որ դեղերին ես տալու, չէ՞, դրանով գազար առ կեր: Գազար հո ճարվում է: Հավատա ինձ, քանի տարի է էստեղ նստած եմ: Եթե ջահել մարդու գլուխը ցավում է, ուրեմն սովից է: Ու մեծերինն էլ, իհարկե, սովից ու մեկ էլ անճարականությունից ու սրտնեղությունից, որ չեն կարողանում երեխաներին պահեն: Պատերազմը տաս տարի է ինչ վերջացել է, բայց էլի հաց չկա: Դե գլուխ բեր, որ դիմանա: Կցավա, բա ի՞նչ կանի: Իսկ դուք փոխանաք հացի մասին մտածեք, որ շատ լինի, գլխացավի դեղ եք ուզում: Եղա՞վ:


• Բայց եթե անկեղծ լինենք, դա ի՞նչ ավելնորդ ինքնավստահություն էր, Զավեն Շարաֆյան, այդ ինչո՞վ էիր լցնում այն տասնհինգ տարիները, որ մշուշով ծածկված անդունդի նման ընկած էր ձեր միջև և դու ոչ միայն տեղեկություն չես ունեցել, այլև գոնե չես փորձել իմանալ, թե կա՞ արդյոք աղջիկը և եթե կա, ի՞նչ է անում, ինչպե՞ս և ինչով է ապրում: Եթե դու տասնհինգ երկար ու ձիգ տարիներ, եթե ասենք չես հիշել, ապա գոնե անվրդով ու հանգիստ նույն քաղաքում ապրել ես առանց նրա: Այդ ինչ պատահեց հանկարծ, որ մի օրում փոխվեց ամեն ինչ: Որ հանկարծ մտածեցիր, թե մնացածդ ողջ կյանքդ առանց նրա ապրել չես կարող: Ուրեմն Էմման, նույնիսկ ազատ լիներ, անմիջապես պետք է համաձայնվեր նստարանից վեր կենալ ու ձեր տո՞ւն գալ: Ինչո՞ւ, որովհետև ավարտում էիր համալսարանը, և դիպլոմ ձեռք բերելու հետ միասին չէր խանգարի նաև կին ձեռք բերել ու միանգամից լուծե՞լ բոլոր հարցերը: Ինչո՞ւ, որովհետև մայրդ շտապեցնում է քեզ և հիշե՞ց մանկապարտեզի քո ընկերուհուն: Չեղավ, չէ՛, Զավեն Շարաֆյան, իսկապես չէր խանգարի, եթե դիպլոմիդ հետ մի քիչ էլ խելք ու նրբանկատություն ձեռք բերեիր: Բայց դրանց համար ոչ մի տեղ քննություն չեն պահանջում: Եվ դու շնորհակալ եղիր, որ այդ ամենը Էմման ուներ և քեզ մեղմ ու քնքշորեն մի այնպիսի դաս տվեց, որ մինչև կյանքիդ վերջ չմոռանաս: Եվ բախես այն տան դուռը, ոտեղ սպասում են քեզ:


• Կորցրել եմ հավատս: Գտնողներին խնդրում եմ վերադարձնել, առանց պարգևատրություն սպասելու: Ես ոչինչ չունեմ:


• - Կարող ես ուրախանալ: Զոհվել է տղադ, երեխաներին թոշակ ենք նշանակում:
  - Աստված չանի, որ քո տանը էդպիսի ուրախություններով լցվի...


• Եվ Զավենը գրեց կյանքում իր առաջին դաժան ու միաժամանակ սրտաճմլիկ հոդվածը: Գրեց այնպես, ինչպես ոխերիմ թշնամու դեմ կգրեն: Գրեց մարդկային անգթության ու երախտամոռության մասին: Այն մասին, թե ինչպես, երբ հայրենիքը վտանգի մեջ էր, քսանհինգամյա Պետրոս Թագվորյանը առանց զորակոչի սպասլու, ժամ առաջ կամավոր մեկնեց ռազմաճակատ՝ կռվեց հերոսաբար և ընկավ Կերչի գեհենում, հանուն հայրենիքի: իսկ նրանք, ում համար զոհվել է մարտիկը, զինկոմիսարիատի ու քաղխորհրդի գործկոմի սոցապ բաժնի փափուկ աթոռներին նստած, այսօր խաղաղ պայմաններում հարկ չեն համարում օգնություն ձեռք մեկնելու ընկած զինվորի մորն ու զավակներին: Երբ նրանցից զոհողություն ու մարտիրոսություն չի պահանջվում, այլ ընդամենը մի բան, որ բարեխղճորեն կատարեն իրենց պարտականությունները, որոնց համար պետությունը վճարում է նրանց: Անուշ մայրիկի երկաթապատ հին սնդուկի մեջ պահված նամակների միջից Զավեն Շարաֆյանը գտավ զարմանալիորեն այդ վիճակը կանխատեսող համապատասխան տողեր: «Իմ չքնաղ զավակներ, սիրելի Քնարիկ, սիրելի Մեսրոպ և սիրելի Մուշեղ և իմ անուշ մայրիկ ջան, և իմ կյանքի տանջված ընկերուհի Մանուշակ ջան, սուտ չեմ ասի, տեղներս դժվար է, զենքի նեղություն ենք քաշում, բայց կռվում ենք ճակատներս բաց, որովհետև գիտենք, թե ում և ինչի համար ենք կռվում: Որովհետև հույս ունենք, որ եթե, աստված չանի, մեզ մի բան պատահի, հայրենիքը անտեր չի թողնի իր զինվորների ընտանիքներին»: Եվ Զավեն Շարաֆյանը հարցնում է հուզված: «Հայրենիքի զինվոր Պետրոս Թագվորյանը տարիների հեռվից, 1942 թվականի նոյեմբերի 15-ին, թշնամու մահացու կրակի տակ այդ նամակը ձեզ է հասցեգարել՝ զինկոմիսարիատի ու սոցապ-բաժնի ընկերներ, և պատասխանի է սպասում: Ի՞նչ եք պատասխանելու զոհված մարտիկին»


• - Տիկին Ալվարդ,- հարցրեց նա,- ամբողջ գրականության մեջ հատուկ նշված է, և ինքս էլ հիշում եմ, որ մի ժամանակ վարդը միայն մայիսին էր լինում: Հիմա ի՞նչ է պատահել՝ նոյեմբերն է արդեն բայց վարդը տեղեկություն չունի այդ մասին: Նրա համար ասես թե դեռ մայիս է:
  - Ես դրանից բան չեմ հասկանում: Բայց ո՞վ գիտի, երևի ինչ-որ բան է պատահել, լավացել է վարդի կյանքը, փոխվել է ցավ չունի, կամ կարողանում է մոռանալ ցավը, տարիքը չի զգում, դրա համար նոյեմբերին կարծում է, թե մայիս է…Երանի մարդիկ էլ կարողանային այդպես ապրել:


• - Շատ գողտրիկ քաղաք է, ես առաջին անգամ եմ այստեղ գիտե՞ս…Ինձ դուր է գալիս…
  - Իսկ ինձ էլ շատ է դուր գալիս, որ այսպես քայլում եմ քո կողքով: Քայլում եմ ու ամփսոսում, որ փոքրիկ է մեր քաղաքը:


• Ես էլ շատ բան չեմ հասկանում, Էմմա,- ասաց նա:- Բայց իմ կարծիքով մենք մի քիչ չափազանցնում ենք: Ավելի ճիշտ՝ ինձ ու քեզ դա երևի թվում է: Ուղղակի պատերազմի ժամանակ մենք համակերպվում, հաշտվում էինք ամեն ինչի հետ. նախ՝ որովհետև ուրիշ որևէ ելք չունեինք և հետո՝ որովհետև գիտեինք. պատերազմ է: Եթե պատերազմ է, ուրեմն չի լինելու, չկա՛: Իսկ հիմա չենք հաշտվում. ասում ենք՝ ինչպես թե չկա, չէ՞ որ պատերազմն ավարտվել է: Եվ հաստատ մոռանում ենք, որ տարիներ են պետք, որպեսզի արկերից ու ականներից բզկտված հողը ուշքի գա, մաքրվի երկաթից ու վառոդից, հագստանա, կարողանա ծլել ու բերք տալ: Հետո մոռանում ենք, որ քսան միլիոն մարդ է զոհվել, այն էլ հիմնականում ովքեր՝ հողագործները, մեխանիզատորները, անասնապահները… Ո՞վ պետք է վերականգնի հողը: Ո՞վ պետք է կաթ ու պանիր արտադրի: Աշխատավոր երկու սերունդ միանգամից չկա: Եվ ճիշտ նույն վիճակն է ամենուրեք, բոլոր բնագավառներում: Քաղաքներ են հիմնահատակ կործանվել, բնակավայրեր են հավասարվել հողին: Պե՞տք է վերականգնել այդ բոլորը, թե չէ: Ո՞վ պիտի անի, ինչո՞վ: Դրա համար էլ չկան շարունակում է իր գոյությունը: Չկա՛: Չկա ու վերջ՝ որքան էլ հասկանալի կամ անհասկանալի լինի դա:


• - Այդ ի՞նչ հաճույք է, որ մարդուն հանում է հունից:
  -Կանացի քմահաճույք: Մեկընդմիշտ իմացիր, որ յուրաքանչյուր կին այսպես թե այնպես փորձում է դիմացի տղամարդուն հանել իր հունից և տանել իր հունով:


• Ես թե կյանքն ինչպես է ստիպում մարդկանց վերանայել տխրության ու ուրախության չափանիշները, ինչպես է հարկադրում բոլորովին այլ աչքերով ու այլ տեսանկյունով դիտել և գնահատել երևույթները:


• Նա օրինակ էր, իսկ օրինակից ոչ ոք օրինակ չի վերցնում: Նրան կամ նախանձում են, կամ՝ ատում:


• Մարդիկ քայլում էին ասես թե անհամեմատ ազատ, հանգիստ ու արժանապատվությամբ: Եվ դեմքներին էլ ժպիտ կար, իհարկե, ոչ շատ ուրախ, բայց ժպիտ, որը սովորաբար ծանր հիվանդությունից հրաշքով փրկված, ապաքինվող մարդն է ունենում:


• Նա համոզված էր, որ այս անգամ մայրը կծեծի և այս անգամ լիովին արդարացի էր համարում նրան: Բայց որքան էլ որ տարօրինակ թվար նրան, մայրը չծեծեց: Ոչ միայն չծեծեց, այլև զարմանալիորեն ծիծաղեց հանկարծ: Եվ միայն շատ հետո հասկացավ նա, որ այդ ծիծաղը լացի փոխարեն է եղել և ավելի դառն ու սարսափելի է եղել, քան լացը: .


• Զարմանալի բան է, թե մարդիկ ինչպես են գտնում, պահում իրար, երբ նեղության մեջ են, և կորցնում թեթևորեն, երբ լավ են ապրում:


• Ես չեմ տեսել մեկին, որ ընդանրապես իր կորցրածը գտած լինի: Ծնված օրից կորցնում են, առանց գտնելու… Սկզբում պապին-տատին են կորցնում, հետո ծնողներին, հետո առողջությունը, հետո երազները, հետո հավատը, հետո հույսը, հետո կյանքը… Ո՞վ է դրանցից մեկնումեկը կարողացել գտնել նորից ու ետ բերել:


• Զարմանալի է, թե չորս պատերի մեջ գտնվող տարածությունը ինչպես է դառնում մարդու համար ամենակարևոր, ամենանշանակալին: Իհարկե, երևի իդեալական տարբերակ է, երբ մարդը նույնն է լինում ամենուրեք: Բայց հիմնականում մարդիկ դրսում մի տեսակ են լինում, իսկ տանը՝ բոլորովին ուրիշ տեսակ


• Երազելը դա մարդու անձնական գործն է: Երբևէ չի պատահել, որ տարբեր մարդիկ նույն երազը տեսնեն: Ուրեմն նույն երազանքն էլ ունենալ չեն կարող:


• Մարդ միշտ ինչ-որ բանի պիտի հավատա:


• Երբեմն պատահում է, որ մարդ աղետից, հրդեհից, խեղդվելուց փրկում է մի ուրիշի կյանքը, բայց իրեն պահպանել չի կարողանում: Ուժերն արդեն հերիք չի անում:


• Երբեք չես իմանա, թե որտեղից է գալիս օրհասը: Եվ դա է պատճառը, որ մարդիկ ավելի հաճախ պատժվում են չարածի, քան թե արածի համար: Որովհետև երբ որևէ մեղք ես գործում, գիտես, որ մեղք ես գործել և գիտակցաբար թե ակամա ամեն կերպ աշխատում ես ապահովել, ապահովագրել քեզ: Մանրամասն վերլուծում, հաշվում ես, թե որտեղից կարող է ծագել վտանգը, ինչ հարցեր կարող են առաջանալ, ինչ ենթադրյալ փաստեր կաորղ են ունենալ հակառակորդներդ, և մեկիկ-մեկիկ կանխում դրանք, նախապատրաստվում պաշտպանության, հակահարձակման կամ նահանջի: Մի խոսքով քեզ անակնկալի բերել չեն կարող: Իսկ երբ քո կարծիքով անմեղ ու ազնիվ բան է արածդ, ուրիշի հրաման ես կատարել, այդ արարքը գործելիս եղել ես միայն ու միայն պետության շահերից, մեծահոգությունից ու բարությունից և մտքովդ չի անցնում, թե դա կարող են այլ կերպ ընկալել, ուրեմն զգուշացիր: Վտանգը հենց այդտեղ է: Դու մեղավոր չես, նախապատրաստված չես և հենց այդ պատճառով էլ բոլորովին դժվար չէ քեզ հանկարծակի բերելը ու մեղավոր համարելը:


• Բայց հրաշքները չեն կրկնվում: Այլապես կդադարեին հրաշք կոչվելուց:


• Ես պատերազմի հաշմանդամ եմ, բարի մարդիկ, կոնտուզիա ունեմ, իսկ դուք գիտե՞ք, թե որքան է պատերազմի հաշմանդամի թոշակը: Դա նույնիսկ չի բավականացնում, որ կարողանաս կաշառել բժիշկներին, որպեսզի նրանք մյուս տարի ևս հաստատեն քո հաշմանդամության կարգը: Այս վիիճակն ինձ գերեզման պիտի հասցներ, եթե մի ազնիվ մարդու խորհրդով միանգամից գերեզմանատուն չգայի: Այստեղ եկող մարդիկ այնպիսին չեն, ինչպիսին առօրյա կյանքում: Նրանք այստեղ տեսնում են նաև իրենց վերջը և ժամանակավորապես դառնում են առատաձեռն ու բարի: Այն, ինչը սովորաբար խնայում են տալ նույնիսկ իրենց դուռը թակող մուրացկանին, նրանք բերում են այստեղ, բազմազան ուտելիքներ ու խմիչքներ, և գրեթե ձեռք չեն տալիս, թողնում են գերեզմանաքարերի վրա ու նույնիսկ անկեղծ զգաված ասում են՝ թող մնա, խեղճ մարդիկ կլինեն, կուտեն, կխմեն և օրհնանքի խոսքեր կասեն մեր հանգուցյալներին: Ահա՛, այդ խեղճ մարդկանցից մեկը հենց ես եմ: Ուտում եմ, խմում եմ և օրհնում եմ գերեզմանները, որոնք այժմ միակ տեղն են աշխարհում, որտեղ գոնե մի պահ խեղճ մարդկանց հիշում են:


• Դրամը դարձել է մի այնպիսի ֆենոմեն, որ դուրս է եկել իր սահմաններից և սկսել է այնպիսի դերեր կատարել, որ նախկինում նրան հատուկ չէին: Հասկանալի է ու բնական է, որ դրամով կարելի է հաց առնել, տուն գնել, ճանապարհ գնալ, գեղեցիկ կին առնել վերջապես կամ պաշտոն ստանալ: Բայց դրամը կարո՞ղ է փոխարինել քնքշությանը, կարեկցանքին, հուսադրող խոսքերին, քո անմիջական և ֆիզիկական օգնությանը: Գետում խեղդվող մարդուն կբավարարի՞, եթե դրամ ցույց տաս, կամ հայտարարես, որ հենց փրկվի դրամ ես տալու նրան: Չէ՞ որ նրան այդ պահին ոչ թե քո դրամը, այլ պարզապես քո մեկնած ձեռքն է հարկավոր: Բայց դու չես ուզում թրջվել, չես ուզում մրսելու վտանգին ենթարկվել և ձեռքդ մեկնելու փոխարեն, ասում ես՝ համբերիր, հիմա մեկն ու մեկը կգա երևի, ես նրան փող կտամ, որպեսզի նա փրկի քեզ:
  Եվ շատ ու շատ նման բաներ, որ առաջ հոգու պարտքն էր, խղճի պարտք, սրտի պարտք՝ հիմա հատուցվում է դրամով: Իհարկե դրա արմատները հին են ու միշտ էլ հին են եղել: Ասենք՝ ձմռան ցրտին փողոցի մայթին կուչ եկած հաշմանդամ մուրացկանին, կամ ձեռքը անցորդներին պարզած սովյալ մանկանը ո՞վ է մոտեցել ու հարցրել, թե ի՞նչ է պատահել քեզ, ինչո՞վ կարող եմ օգնել քեզ… Ո՞վ է ասել՝ թե դու էլ ինձ նման աստծո արարած ես, եկ գնանք տուն, տաքացի վառարանի մոտ: Չէ՜, դա հոգս է, նեղություն է: Ավելի հեշտ չէ՞ մի հինգ կոպեկ նետել նրա շրջած գլխարկի մեջ ու հեռանալ գոհ, մտածելով, որ դու քո մարդկային խղճի պարտը կատարել ես: Եվ արդեն իրավունք ունես տաք տան մեջ ապրելու, կուշտ ճաշելու և նույնիսկ մեղք գործելու, որովհետև հատուցման պահին աստված հաշվի կառնի մուրացկանին նետած քո կոպեկները:
  Հիմա, երբ հարազատ հայրդ ծանր հիվանդ պառկած է հիվանդանոցում, նրա կողքին մնալու, մխիթարելու, մի բաժակ ջուր տալու փոխարեն, գերադասում ես անմիջապես հանել քսակդ: Ուրիշին ես վարձում, որպեսզի նա փոխարինի քեզ:
  Հիմա երբ մայրդ միայնակ է մնացել իր հեռավոր գյուղում, դու ժամանակ չես գտնում այցի գնալու նրան: Ավելի հեշտ չէ՞ դրամ ուղղարկել փոստով, կամ թե վարորդիդ միջոցով մթերքներ ուղղարկել նրան և նույնիսկ հպարտանալ հարբած ընկերներիդ մոտ, թե մորս ինչ կա, թագուհու նման ապրում է, ամեն ամիս մի ավտո ուտելիք եմ ուղղարկում նրան: Այնինչ մորդ քո ուղղարկած դրամն ու ուտելիքը պետք չեն: Նա ուզում է տեսնել, գրկել, համբուրել քեզ.... նա կարոտել է քեզ: Ինչո՞ս ես դու, հղփացած մարդ, կարծում թե կարոտը ապրանք է, որոշակի գին ունի ու կարելի է առնել փողով: Եվ քեզ նմաննե՞րը չեն պատճառը, որ աշխատած, վաստակած ծեր մարդիկ իրենց սարքած տանը մեռնելու փոխարեն, ծերանոցներում են մեռնում: Երբ անտեր չեն, զավակներ ունեն, դժբախտաբար քեզ նման զավակներ: Որոնք ծնողներին պահելու փոխարեն՝ ծերանոցներ են պահում:


• - Բա չե՞ս հիշում, որ մանկապարտեզում ասում էիր՝ կգամ քո ետևից թեկուզ աշխարհի ծայրը...
  - Է՜հ, այն ժամանակ աշխարհի ծայրը մինչև ձեր տունն էր...
  - Իսկ հիմա՞
  - Հիմա էլ մեր տունն է...


• - Բայց դրանք շատ թանկ արժեն:
  - Ավելի թանկ, քան մարդկանց առողջությո՞ւնը: Ասում ես՝ թա՜նկ արժեն: Ուրեմն կոմբինատը, մեր քաղաքը, հանրապետությունը չե՞ն կարողանում վճարել: Չեն կարողանում: Հավատում եմ: Իսկ ինչո՞ւ ժողովրդին չեն դիմում: Այ սա է, որ չեմ հասկանում: Գլուխ գովեմ՝ գերազանց եմ սովորել ու պատմություն լավ գիտեմ: Ինչո՞ւ երբ պետք է եղել, օգնել իսպանական հակաֆաշիստներին՝ մեր պետությունը ժողովրդական հանգանակություն է կազմակերպել և օգնել է: Ինչո՞ւ երբ կորեացիներն են մեր օգնությունը խնդրել, պետությունը դարձյալ հարկ է համարել դիմել ժողովրդին: Հիշո՞ւմ ես կորեացի երեխաների լուսանկարներ էին վաճառում դպրոցներում և հավաքված գումարը ուղղարկում Կորեա: Իսկ հետո նաև Չինաստան: Ինչպե՞ս էր ընդունում ժողովուրդը կառավարության այդ միջոցառումները՝ ըմբռնելով ու պատրաստակամ: Ո՛չ մի առարկություն, ո՛չ մի տրտունջ: Դե, ուրեմն, մարդ աստծո, եթե օտարների համար դու կարող ես օգնություն խնդրել քո ժողովրդից, ինչո՞ւ նույն ժողովրդից օգնություն չես խնդրում հենց իրեն օգնելու համար: Դա՞ ինչ ամոթխածություն է: Դիմիր ու պարզ, անկեղծ ասա՝ սիրելի ժողովուրդ, պետությունը դժբախտաբար միջոցներ չունի քեզ օգնելու համար, եթե ուզում ես, որ քիմիական կոմբինատի ծուխը չթունավորի քեզ ու քո երեխաներին, որ կոմբինատի թափորները չապականեն քո գետերն ու ամայացնեն հողերը, խնդրում եմ ընդամենը մեկ օր ծոմ պահես: Մի օր: Դա առոջության համար օգտակար է նույնիսկ: Մի օր: Եվ հավաքված գումարով ոչ թե մի, այլ մի քանի զտիչ կարելի է ձեռք բերել:


• Զարմանալի առեղծված է մարդու միտքը:


• Ասում են, թե ջահելությունը մի թերություն է, որ տարիների հետ անցնում է:


• Մարդկանց մեջ այնպես են խեղդել ու սպանել նախաձեռնությունը, գործարարությունը, ձեռներեցությունը, որ այլևս նորի նկատմամբ վստտահություն չկա և երկար ժամանակ դեռ չի լինի, մինչև որ հրապարակ չգա նոր սերունդ: Մարդկանց հոգուց չի վերանում ահը, որովհետև տարբեր ու իրար հակասող բազմաթիվ որոշումներ են ընդունվել, միևնույն արարքի համար մեկ խրախուսել են, պարգևատրել են, մեկ էլ դատապարտել: Եվ երբեք պարզ չի եղել, թե ինչ կլինի հետո: Դրա համար էլ մարդիկ գերադասել են կծկվել, փակվել իրենց պատյանի մեջ, ոչինչ չանել, ոչինչ չստեղծել: Որովհետև միակ անվտանգ ձևը դա է: Հիմա հայտնվել են նոր մարդիկ, դա նոր սերունդն է, որն իր նախորդների կասկածները չունի: Նրանք զարմանում են, թե ինչո՞ւ չի կարող օգտվել այնտեղ, որտեղ դրա հնարավորությունները կան:


• Եթե որևէ հարցում մարդ մնալու թեկուզ փոքր-ինչ հնարավորություն կա, պետք է մարդ մնալ:


• Ախր չափը չգիտենք, չափը տվեք, որ իմանանք, թե քանի տոկոսով կարելի է քննադատել և քանի տոկոսով գովել:


• Զարմանալի մի բան՝ որպեսզի ինքնուրույնության հասնես, դու պետք է հրաժարվես դու լինելուց, լինես ոչ թե այնպիսին, ինչպիսին կաս, այլ այնպիսին ինչպին քո ղեկավարն է ուզում: Ուրեմն պիտի կորցնես քո ինքնուրույնությունը, ձեռքդ թափ տաս քո հպարտության, արժանապատվության, առաքինության ու քո պատվի վրա, որպեսզի ճանաչում ու պատիվ ձեռք բերես: Ձեռք բերես, որովհետև դա այլևս քո՛ պատիվը չի լինելու, վերցնովի է լինելու, լինելու է ուրիշի ողորմությունը:


• Ճիշտ է, թե՛ Պեպանյանը, թե՛ Մասիսյանը մի բարի պտուղ չեն և արժանի են պատժի, բայց մի՞թե դատավոր դարձածներից ոչ մեկի սրտում կարեկցանքի նշույլ անգամ չկա այդ արդեն խորտակված, ողորմելի մարդկանց նկատմամբ, իրենց գործընկերների նկատմամբ: Եվ Զավեն Շարաֆյանը կարծես հասկացավ, թե ինչու չկա, հենց այն պատճառով, որ հոգով աղքատ ու ողորմելի են թե՛ դատողները, թե՛ դատվողները և թե՛ ինքը՝ նրանց հետ միասին: Մենք բոլորս նույն կառուցվածքն ունենք և անողորմ ու անգութ ենք իրար նկատմամբ՝ մեր ողորմելիությունից դրդված, որովհետև շատ ենք վախենում, թե նրանց վիճակի մեջ մենք կհայտնվենք: Եվ որպես ստեղծված ճահճից դուրս պրծնենք կամ մակերևույթին պահպանենք հավասարակշռությունը, գերադասում ենք քայլել միմյանց գլուխների վրայով՝ խորտակելով իրար:
  Բայց ի՞նչն է պատճառը, ո՞վ է մեղավոր, որ մարդիկ այս վիճակին են հասել: Եթե ճիշտ է, որ կեցությունն է որոշում գիտակցությունը, ուրեմն գլուխ կոտրելու, հեռու գնալու հարկ չկա: Մեղավորը ստեղծված կյանքն է: Դա հարցի ամնահեշտ պատասխանն է: Ես, նա, մենք բոլորս ի՞նչ մեղավոր ենք, երբ կյանքն է այսպիսին: Մեղավորն, ուրեմն կյանքն է: Բայց եթե հարցնող լինի, թե ով է ստեղծել այս կյանքը, կպարզվի, որ դարձյալ ես, դու նա, մենք բոլորս: Ուրեմն ինչո՞ւ են մանրացել մարդիկ, ինչո՞ւ են հոշոտում իրար, ի՞նչ են ուզում: Մի՞թե այդ ամենը մի ավել պատառ հացի համար է: Կամ գուցե միշտ էլ այդպես է եղել, և մարդիկ ներկայից դժգոհ՝ հետին թվով պարզապես գունազարդե՞լ են անցյալը, թե իբր կյանքն էլ ուրիշ էր, մարդիկ էլ ուրիշ էին...


• Չի փոխվել կամ գրեթե չի փոխվել մարդը իր պատմության ողջ զարգացման ընթացքում, որքան էլ փոխել է հանդերձանքը:


• Ինչո՞ւ է մեզ թվում, թե ինչ կատարվում է, ուրիշների հետ է կատարվում և մեզ հետ ոչ մի կապ չունի: Թե նույնը մեզ հետ տեղի ունենալ չի կարող:


• Ի վերջո բոլորն էլ դիմացինի համար որևէ կասկածելի ու ստոր արարք որոճալիս, անպայման որոճում, կշռադատում, նախապատրաստում են նաև, թե ի՞նչ են անելու, երբ մի օր ստիպված լինեն պատասխան տալ իրենց գործածի համար, ինչպե՞ս են արդարանալու: Եվ փնտրում, գտնում են համոզիչ պատճառաբանություններ: Գուցե դա հենց այդ դեպքն է: Բայց գուցե, գուցե, գուցե…. Իսկ եթե այդ գուցեն կա, այլևս չես կարող լիովին վստահ լինել քո ճշմարտությանը, եթե քեզ արդարամիտ մարդ ես համարում:


• Մրադիկ պատժվում են ոչ թե իրենց գործած, այլ չգործած մեղքերի համար:


• Միշտ չէ, որ մարդիկ են մեղավոր օրենքները խաղտելու համար: Մեղավորները այն օրենքներն են, որ չեն ապահովում աշխատավոր մարդուն հանապազօրյա հացով և հանցագործ են դարձնում նրան:


• Կյանքը ցույց է տվել, որ ահից ծնված շողոքորթությունն ու քծնանքը դրանց կրողին սարսափելի վտանգավոր են դարձնում հասարակության համար: Որովհետև երբ առիթ է ստեղծվում կամ փոխվում են հանգամանքները, շողոքորթն ու քծնողը աշատում են վրեժխնդիր լինել այն բանի համար, որ ստիպված են եղել շողոքորթել ու քծնել: Եվ ո՞ւմից են վրեժխնդիր լինում: Նրանց, ում շողոքորթում ու քծնում էին:


• - Այսօր շատ ավելի ազնիվ ու պատվավոր գործ է ծաղիկ աճեցնելն ու վաճառելը, քան թե ղեկավար լինելը, որին ժողովրդին գիտակցաբար, կանխամտածված թունավորելու համար կնախելու փոխարեն՝ առաջ են քաշում ու նոր պաշտոններ առաջարկում: Իսկ ահեղ դատաստանի ժամանակ մենք ալիբի կունենանք: Երբ հարցնեն, թե դո՞ւք որտեղ էիք , երբ կատարվում էին այդ ոճրագործությունները, կասենք, որ մենք այնտեղ չենք եղել, ղեկավար չենք եղել և նույնիսկ կույր կատարող չենք եղել: Կասենք՝ մենք մի կողմ քաշված մեզ համար ծաղիկ էինք աճեցնում...
  - Դու ինձ մի անգամ էլ համոզեցիր, որ մեզ ալիբի պետք չէ: Հա, հա՛, վեր-վեր մի թռիր, առաջինը դու Արմե՛ն: Մեզ պետք չէ այլուրեքություններ: Մենք իրավունք չունենք հանգիստ անկյուն փնտրելու ու ծաղիկներ աճեցնելու: Որպեսզի երբ քո ասած ահեղ դատաստանի օրը գա և մեզ հարցնեն, թե դո՞ւք որտեղ եք եղել, ասենք ՝ այնտե՛ղ ենք եղել, տեղում ենք եղել: Դեպքի վայրում: Եվ մեր ձեռքերի եկածի չափով, մեր ուժերի ու հնարավորությունների չափով ամեն ինչ արել ենք, որպեսզի պակասի չարը: Եթե ո՛չ անձամբ, ապա մատնացույց անելով, մերկացնելով ու տագնապ հնչեցնելով...